عقل و بحث
نشر هرمس در سال 1387 کتاب مختصر و مفیدی با عنوان «عقل و بحث: اشاراتی در تفکر نقادانه» منتشر کرده، که برای علاقهمندان به مبانی استدلال و تفکر منطقی سودمند است. نویسنده این کتاب پروفسور پیتر تامس گیچ است؛ که اکنون در سن 97 سالگی دوران بازنشستگی خود را میگذارند. مترجم این اثر نیز خانم فاطمه مینایی است. گزیدههایی از این کتاب در ادامه آمده است:
منطقی که کار هر روزه است، یعنی عادت منطقی فکر کردن، مسئلهای است جدیتر از آنکه به منطقدانان حرفهای سپرده شود.
اگر همیشه درست میگفتیم همهء نظراتمان سازگار بود ... نمی شود که حقایق با هم تعارض داشته باشند. ولی ما همیشه درست نمیگوییم، و همیشه نمیدانیم حقیقت کجاست.
ما میتوانیم یاد بگیریم که در ذهن خودمان از فرقی که بین دو نوع یقین احساس میکنیم، آگاه باشیم: یک نوع از یقینهایی که احساس میکنیم هیچ وقت گمراه کننده نیست، و معرفت واقعی است. نوع دوم صرفِ «چیزی را مسلم فرض کردن» است، که ممکن است اشتباه باشد.
ما درجاتی از یقین و بییقینی را از سر میگذرانیم، که از یقین بیدغدغه کامل تا تردید کامل در تغییر است. حتی کاملترین یقین ممکن است اشتباه از آب درآید.
نتیجه استدلال ممکن است به صورت مقدمه در استدلال دومی به کار بیاید و نتیجه آن استدلال به صورت مقدمه در استدلال سوم و الی آخر، که آن را زنجیرهء استدلال مینامند. زنجیره استدلال میتواند خیلی بلند باشد، اما هر زنجیره فقط به اندازهء ضعیفترین حلقهاش قدرت دارد.
نتیجهای که به صورت معتبر استنتاج شده است، چیزی را روشن میکند که منطقاً در مقدمهها پنهان است؛ بنابراین استدلال معتبر هیچ وقت نمیتواند از مقدمههای صادق به نتیجهء کاذب برسد. اگر نتیجهای کاذب از آب دربیاید میدانیم یا در مقدمهها کذب هست یا استدلال نامعتبر بوده، جوری که نتیجه واقعاً استنتاج نشده است.