گفتگو :وبلاگ گروهی کتابداری واطلاع رسانی

هفته گذشته به دعوت آقای دکتر چشمه سهرابی برای سخنرانی در زمینه وب پنهان عازم اصفهان شدم. در آنجا کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان با ابتکار جالبی سمیناری یک روزه در زمینه وب مرئی و نامرئی برگزار کرده بود. برای این سمینار که موضوع آن خاص بود وهدف مشخصی را دنبال می کرد و مخاطب خاصی هم داشت، سه سخنران دعوت شده بودند. هر یک از ما سه نفر به یکی از جنبه های موضوع پرداختیم و در پایان هم در یک پنل به پرسشهای حاضران جواب دادیم وهمه چیز دقیق و طبق برنامه پیش رفت. به نظرم برگزاری چنین نشستهای تخصصی چون کم خرج و جمع و جور هستند، برای اغلب گروههای کتابداری کشور میسر باشد. ضمن آنکه در این شیوه نیازی به فراخوان مقاله و داوری مقالات نیست و با انتخاب یک موضوع و یک برنامه ریزی ساده با دعوت از چند مهمان می توان فرصتی برای پرداختن به موضوع انتخابی را فراهم آورد و به نتیجه مشخصی رسید.

پس از"شباهتهای کتابها و آدمها" آنچه در ادامه می خوانید "شباهتها آدمها و کتابها" اثر مرحوم قیصر امین پور است.

در کتاب "رسم شقایق"، که مجموعه آثار مربوط به سوگنامه مرحوم قیصر امین پور است، مطلبی دو قسمتی دیدم تحت عنوان " کتابها مثل آدمها هستند" و " آدمها مثل کتابها هستند"  که به نظرم رسید شاید اشاره به  آن در اینجا جالب باشد. گویا این نوشته در کتاب "بی بال پریدن"  اثر مرحوم امین پور منتشر شده که در "رسم شقایق" جزء آثار برگزیده ایشان آمده است. آنچه در ادامه می خوانید، قسمت اول این متن است. قسمت دوم را در پست دیگری ارسال خواهم کرد.

در یک تمرین ساده کلاسی از دانشجویان ترم چهار و شش کتابداری خواستم به مدت ۱۵ دقیقه تمام کلمات و مفاهیمی را که در مورد کتابداری و اطلاع رسانی به ذهنشان می رسد، بدون توقف و بی هیچ ترتیبی و تنظیمی بر یک برگه کاغذ بنویسند. رکورد بیشترین تعداد کلمه ۱۴۴ و میانگین دو کلاس حدود ۶۰  کلمه بود. مرور نوشته های دانشجویان نشان می دهد که همپوشانی زیادی بین این مجموعه کلمات وجود دارد و تقریبا حاصل جمع نوشته های آنان چیزی حدود ۳۰۰ مفهوم اصلی است که بی درنگ در یک ربع به ذهن جمع  دو کلاس آمده است. البته آنچه بیش از تعداد واژگان در این تمرین اهمیت دارد انتخاب کلمه ها و مفاهیم است. در واقع، در این روش برشی سریع و سطحی از مرتبطترین مفاهیم مربوط به این رشته در ذهن دانشجویان قابل ترسیم خواهد بود. جالب است که در عین بی نظمی نگاهی دقیقتر به مجموعه کلمات نوشته شده حاکی از وجود نوعی الگوی نسبتا مشابه میان آنان است. مثلاً، اغلب دانشجویان ابتدا به مفاهیم بنیادی مثل کتاب، کتابخانه، کاربر و کتابدار پرداخته، با مبانی رشته مثل فهرست نویسی و مجموعه سازی ادامه داده و در پایان به مباحث روز رشته اشاره داشته اند. به نظرم کسب شناختی دقیقتر به مجموعه مفاهیمی که در ذهن هر یک از ما در مورد این رشته وجود دارد کمترین فایده این زنگ تفریح یک ربعی است. گزیده ای از مفاهیم  و کلماتی که بیشترین تکرار را در نوشته های دانشجویان داشته در ادامه آمده است ...

یکی از روشهای ساده اما موثر تقویت مهارتهای نگارشی تکنیکی است تحت عنوان "نگارش آزاد"، که اگر به طور مستمر انجام شود می تواند برای توسعه مهارتهای نگارشی مفید باشد. در این روش باید به مدت 10 تا 15 دقیقه بدون نگرانی از قواعد دستوری و نگرانی از مسائل ویرایشی بدون وقفه افکار خود را در مورد موضوعی که در نظر داریم بر روی کاغذ بیاوریم. نتیجه این تمرین چند سطر یا پاراگراف اولیه است که برای تبدیل شدن به یک متن سلیس و روان نیاز به ویرایش دارد. ویرایشی که باید بعداً به صورت فرایندی مستقل از نوشتن توسط نویسنده انجام شود.  در نگارش آزاد، که مقدمه نوشته اصلی است، ذهن نویسنده از قید قواعد دستوری رهاست و راه اندیشه او برای تولید مطلب باز است.  اخیراً برای تمرین این روش در نخستین جلسه درس "کتابخانه و کتابداری" از دانشجویان خواستم تعریف خود را از کتاب به مدت 10 دقیقه مکتوب کنند و سپس آن را با کمک همکلاسیهای خود در چند دقیقه ویرایش کنند. آنچه در ادامه می آید گزیده ای از حاصل 15 دقیقه کار کلاسی آنان است. ...

یکی از کارهایی که تا کنون در مجله های کتابداری چندان جدی گرفته نشده، معرفی و نقد کتاب است. در این مجلات یا اصلاً بخش مستقلی برای نقد کتاب پیش بینی نشده یا اگر هم شده آن بخش رونق چندانی ندارد. به نظر می رسد این روزها دغدغه اغلب مجلات علمی کسب رتبه علمی – پژوهشی باشد و در این میان نقد نویسی نیز امتیاز قابل توجهی برای نیل به این هدف ندارد. شاید هم یکی از دلایل عدم توجه به نقد کتاب کم توجهی ما به سودمندی نقد نویسی برای نویسندگان و خوانندگان کتابهای منتشر شده باشد. البته آسیب شناسی این موضوع حدیث مفصلی است و در اینجا قصد پرداختن به آن را ندارم. فقط می خواهم یک تجربه آموزشی را در این خصوص مطرح کنم.

ترم گذشته یکی از تکالیفی که از دانشجویان در دروس تخصصی کتابداری و اطلاع رسانی خواستم معرفی و نقد برگزیده ای از آثار مرتبط با موضوع درس بود. راهنمای ساده ای نیز برای این منظور تدوین کردم و در اختیار آنان قرار دادم که بخشی از آن در ادامه آمده است. هدف از این تکلیف آشنایی آنان با منابع مختلف و تمرین نگارش معرفی و نقد کتاب بود. بر اساس بازخوردهایی که در این مورد تا پایان ترم دریافت کردم، گویا این تمرین برای دانشجویان مفید بوده است.  شاید برای دانشجویانی که قبلا نقد کتاب ننوشته اند، این راهنمای ساده تا حدی مفیدی باشد. البته بدیهی است که این فقط یک شیوه پیشنهای است و همواره خلاقیت و نوآوری شما در نوشتن نقد کتاب می تواند راههای تازه ای مطرح سازد. به طور خلاصه معرفی و نقد یک کتاب می تواند شامل اجزاء ذیل باشد:

انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران متعلق به تمام کتابداران، مدرسان و دانشجویان این رشته در کشور است. موفقیت انجمن به عنوان یک نهاد غیر دولتی بیش از هر چیز مستلزم مشارکت تمام اعضاء آن است. حال من دو سئوال ساده مطرح می کنم:

1. اگر بخواهید فقط یک قدم برای انجمن بردارید، آن یک قدم چه خواهد بود؟

2. اگر از انجمن انتظار داشته باشید فقط یک قدم برای شما بردارد، آن یک قدم چیست؟

چنانچه مایلید در این نظر سنجی غیر رسمی شرکت کنید، نظرتان را در قسمت نظرات این مدخل بنویسید یا به پست الکترونیکی اینجانب mansourian@tmu.ac.ir  ارسال نمایید. در صورتی که به هر دلیل مایلید نظرتان بی نام باشد آن را در قسمت نظرخواهی به صورت بی نام وارد کنید. ان شاءالله مجموع نظرات دریافتی را همراه یک جمع بندی کلی در خبرنامه انجمن منتشر خواهم کرد.

1. مفاهیم پایه در کتابداری و اطلاع رسانی

2. قایق نجات سازماندهی دانش

3. قایق نجات معرفت شناسی

در حال مطالعه لبّ لباب مثنوی بودم که در بخش بیان معرفت روح به این ابیات معروف رسیدم. به نظرم مجموعه این چند بیت علاوه بر کاربرد در حوزه معرفت شناسی، یکی از بهترین نمونه های ادب فارسی برای تبیین جایگاه حرفه ما در زمینه آگاهی رسانی باشد:

جان نباشد جز خبر در آزمون           هر که را افزون خبر جانش‏ فزون

جان ما از جان حیوان بیشتر            از چه؟ زان رو که فزون دارد خبر

پیرو بحثهای اخیر در خصوص شباهتها و تفاوتهای کتابداری و اطلاع رسانی مطالبی به نظرم رسید که آن را در قالب چند گزاره ساده تنظیم کرده ام. البته در اینجا به جای "اطلاع رسانی" از "علم اطلاعات" استفاده می کنم که به نظرم ترجمه مناسبتری برای این مفهوم است. متاسفانه سالهاست که بسیاری از افراد در داخل و خارج از این حوزه " اطلاع رسانی" را به اشتباه با "خبر رسانی" در علوم ارتباطات و روابط عمومی مترادف تلقی می کنند. در حالی که بین این و آن تفاوت بسیار است که فعلا به آن نمی پردازم. اما درمورد شباهتها و تفاوتهای کتابداری و علم اطلاعات فعلا می توان به گزاره های ذیل بسنده کرد: ...

اخیرا در گروه بحث الکترونیکی پیامهایی در خصوص تفاوتهای کتابداری با اطلاع رسانی مطرح شده بود. به نظرم توجه به قلمرو بحثهای بنیادی در کتابداری و اطلاع رسانی به شناخت تفاوتهای این دو کمک می کند. مثلا مطالعه رفتارهای اطلاع یابی یکی از موضوعات اصلی در اطلاع رسانی است. اتفاقا اخیرا یادداشتی در این باره نوشته ام که به نظرم رسید شاید بتوان آن را با خوانندگان این وبلاگ به اشتراک گذاشت. البته تا کنون مقالات متعددی در این زمینه چاپ شده است و نوشته حاضر فقط چکیده ای از دریافت من از این موضوع است و نه بیشتر ...

یک طراح جوان کوبایی برنده مسابقه آرم جهانی سواد اطلاعاتی یونسکو شد. در این مسابقه 198 طرح از 36 کشور مورد ارزیابی داوران قرار گرفته و در نهایت آرم ذیل به عنوان بهترین نمونه که گویای مفهوم سواد اطلاعاتی است برگزیده شده است. برای اطلاعات بیشتر در این خصوص می توانید به نشانی ذیل مراجعه کنید.  http://www.infolitglobal.info/logo

زماني كه دانشجوي دانشگاه شفيلد بودم در دپارتمان ما شش گرايش فوق ليسانس كتابداري وجود داشت كه عبارت بودند از: كتابدراي، مديريت اطلاعات، سيستمهاي اطلاعاتي، مديريت اطلاعات پزشكي، مديريت اطلاعات شيمي، و مديريت اطلاعات در سازمانها. جالب است كه در سال تحصيلي جديد با ايجاد چهار گرايش جديد تعداد اين شاخه ها در آن دپارتمان به ده مورد رسيده است. اين گرايشهاي جديد عبارتند از: سواد اطلاعاتي،‌ مديريت اطلاعات حقوقي،‌ مديريت كتابخانه هاي ديجيتالي،‌ و مديريت اطلاعات چند زبانه. در اين ميان شايد "فوق ليسانس سواد اطلاعاتي" از همه جالبتر به نظر برسد چرا كه ما  معمولا اين موضوع را در حد يك واحد درسي  مي بينيم در حالي كه مي تواند در حد يك گرايش براي مقطع فوق ليسانس مطرح باشد. به نظرم اخباري مثل اين شاخصي از پويايي حرفه كتابدراي و اطلاع رساني محسوب مي شود و توان بالقوه اين حرفه را براي سازگاري با تحولات قرن اخير نشان مي دهد. نظر شما چييست؟

فصلنامه "روانشناسي در اطلاع رساني" با حمايت قطب علمي استرس و همكاري دانشگاه تربيت معلم تهران منتشر مي شود و در جستجوي معرفي و گسترش حوزه اي ميان رشته اي در کشور تحت عنوان روانشناسيِ اطلاع رساني است. اين نشريه به منظور اشاعه دانش موجود در خصوص زمينه هاي روانشناختي در پژوهشهای اطلاع رساني ايجاد شده و در صدد برقراري پيوند ميان  این دو رشته مي باشد. از آنجا كه علم اطلاع رساني و بويژه جنبه هاي كاربر مدار آن كاملا بين رشته اي بوده و با بسياري از حوزه هاي موضوعي از جمله روانشناسي پيوند دارد،  اين نشريه مي تواند محمل مناسبي را براي تعامل ميان روانشناسان و متخصصان اطلاع رساني فراهم آورد. تمام موضوعهايي كه به نحوي نشان دهنده پيوند ميان  این دو رشته  باشد براي چاپ مورد بررسي هيات تحريريه قرار مي گيرد. موضوعاتي كه مي تواند در اين زمينه مطرح باشد عبارتند از:

-       جنبه هاي روانشناختي در رفتارهاي اطلاع يابي

-       تاثير ويژگيهاي شخصيتي كاربران در فرايند تعامل انسان و رايانه

-       مطالعات كاربر مدار در نظامهاي ذخيره و بازيابي اطلاعات

-       فناوري اطلاعات و ناهنجاريهاي روانشناختي

-       كاربرد نظريه هاي يادگيري در استفاده از فناوري اطلاعات

-       اختلالات روانشناختي و فناوري اطلاعات (مثل اعتياد به اينترنت)

-       كاربردهاي نظريه هاي روانشناسي در پژوهشهاي اطلاع رساني

-       تاثير ويژگيهاي شخصيتي بر تعامل كاربران با منابع اطلاعاتي

-       بررسي طرحهاي ذهني كاربران نظامهاي رايانه اي

-       تاثير ويژگيهاي شناختي و احساسي بر تعامل كاربران با نظامهاي اطلاع رساني و منابع اطلاعاتي

-       بررسي عوامل شناختي، انگيزشي و ژنتيكي بر تكوين نگرش نسبت به فناوريهاي اطلاعاتي

لطفا مقالات خود را به نشاني پست الكترونيكي اینجانب ارسال فرمایید.

بازديد از نمايشگاه كتاب امسال فرصتي براي همه ما فراهم كرد كه با تازه هاي نشر در رشته خود آشنا شويم. از آنجا كه امسال من مسئول خريد براي كتابخانه دانشكده بودم لازم بود كه بارها به نمايشگاه مراجعه كرده و از غرفه هاي مختلف بازديد كنم. خوشبختانه آثار متعددي در زمينه هاي گوناگون كتابداري و اطلاع رساني به بازار آمده بود كه از نظر كيفيت و محتوي در طيفي از كتابهاي عالي تا ضعيف قرار مي گرفت. به نظرم يكي از وظايف ما ارائه بازخورد علمي و منصفانه به پديد آورندگان اين آثار است كه خود از ملزومات پويايي هر رشته محسوب مي شود. به همين دليل در كميته پژوهش انجمن كارگروه "نقد و بررسي آثار جديد كتابداري و اطلاع رساني" تشكيل شده است و كار نقد گزيده اي از اين آثار را آغاز كرده ايم. اميدوارم  انتشار اين نقد و بررسي ها گامي در جهت بهبود آثار آتي باشد.

یکی از مفاهیم تازه در وب 2 مفهوم جدیدی تحت عنوان "تولید-مصرف اطلاعات" یا Produsage است که منظور از آن مشارکت مستقیم مصرف کنندگان اطلاعات در تولید منابع اطلاعاتی می باشد، به نحوی که دیگر نمی توان مرز مشخصی بین این دو گروه ترسیم کرد. ویکی پدیا نمونه بارز این رویکرد است و وبلاگها مثالی دیگر از آن محسوب می شود. همه این مفاهیم تازه نشان از افزایش سهم "تعامل" مستقیم و فعال کاربران با منابع اطلاعاتی و با یکدیگر در محیط وب دارند که این رویکرد هر روز به توسعه بیشتر وب احتماعی کمک می کند. به نظرم ما کتابداران باید نسبت به این تحولات آگاه بوده و به خاطر داشته باشیم که گسترش این مفاهیم نوین ضرورت بازنگری در بسیاری از پیش فرضهای ما را در زمینه تولید، سازماندهی و اشاعه اطلاعات طلب می کند. نظر شما در این خصوص چیست؟ برای اطلاعات بیشتر لطفا به سایت http://produsage.org مراجعه کنید.

کتاب اخیر سرکار خانم رهادوست تحت عنوان "فلسفه کتابداری و اطلاع رسانی" به شکلی علمی و با رویکردی کیفی به این موضوع و البته سایر جنبه های فلسفی و نظری این رشته پرداخته است. این کتاب منبع مفیدی برای دانشجویان کتابداری و اطلاع رسانی برای پاسخگویی به پرسشهایی است که تا کنون جوابهای قانع کننده ای در مورد آنها نشنیده اند. قبلا نیز در این وبلاگ به این کتاب اشاره شده بود اما با توجه به ارزش این اثر به نظرم باید بیشتر به آن پرداخته شود و انجمن نیز می تواند طی نشستی به نقد و بررسی آن بپردازد.

خوشبختانه موضوع "سواد اطلاعاتي"،  كه اتفاقا يكي از زمينه هاي مورد علاقه اينجانب مي باشد، طي سالهاي اخير مورد توجه جامعه كتابدراي كشور قرار گرفته و فعاليتهاي ارزنده اي در اين خصوص انجام شده است. اما در كنار اين علاقه مندي شخصي به موضوع سواد اطلاعاتي و اقبال نسبتا عمومي به آن يك نگراني عمده وجود  دارد. نگراني از اينكه رويكرد ما به اين امر سطحي و گذرا باقي بماند. درست مثل سرنوشت بعضي موضوعهاي ديگر كه گاه بصورت مقطعي و سطحي مطرح شده و بدون آنكه تاثير سازنده اي در عرصه عمل و نظر از خود بجا گذارند پس از مدتي به دست فراموشي سپرده مي شوند.  بنابراين، پرسشهايي در اين خصوص وجود دارد كه مي تواند مورد توجه همه آنهايي قرا گيرد كه قصد فعاليت در حوزه سواد اطلاعاتي را دارند:

1.   با توجه به اينكه ما كمي دير به قافله سواد اطلاعاتي دنيا ملحق شده ايم آيا اين تاخير فرصتي است بر اي استفاده از حجم گسترده و مفصل منابع خارجي موجود در اين زمينه ، يا يك تهديد براي آنكه به دليل عدم پيمودن مسيري مشابه شناختمان نسبت به اين موضوع عمق لازم را پيدا نكند؟

2.  از آنجايي كه موضوع سواد اطلاعاتي بيش از 25 تا 30 سال است كه در مجامع كتابداري دنيا مطرح شده و پشتوانه انتشاراتي و مفصلي براي اين موضوع وجود دارد رويكرد ما به اين واقعيت بايد چگونه باشد؟ آيا ما نيازي به انجام پژوهشهاي بنيادي در اين زمينه داريم يا فقط كافي است كه به ترجمه و استفاده از منابع موجود بپردازيم و زحمت دوباره ساختن چرخ را به خود ندهيم؟

3.  آيا مي توان سواد اطلاعاتي را يك موضوع جهاني تلقي كرد و از استانداردهاي موجود به راحتي بهره گرفت يا لازم است در صدد بومي سازي آن باشيم؟

4.    چگونه بايد مبحث سواد اطلاعاتي را از مرحله نظر به عرصه عمل بكشانيم؟

5.   جايگاه سواد اطلاعاتي را در كتابدراي و اطلاع رساني ايران چگونه بايد تعريف كرد كه گره اي از گرههاي موجود بگشايد نه در حد يك موضوع براي نوشتن مقاله و برگزاري سمينار باقي بماند؟

6.   جايگاه اين موضوع را در آموزش كتابدراي و اطلاع رساني چگونه بايد تدوين كرد كه پيوند لازم را با موضوعات بنيادي كتابدراي برقرار سازد و زمينه براي تداوم توسعه آن فراهم شود؟

7.     دانشجوياني كه قصد انجام پايان نامه خود را در اين زمينه دارند بايد به چه رويكردي اتخاذ كرد كه پزوهش آنان مسئله مدار باشد و نه مسئله ساز؟

اميدوارم كارگروه سواد اطلاعاتي كه به پيشنهاد آقاي دكتر قاسمي به زودي در انجمن شكل مي گيرد بتواند با بهرمندي از نظرات اساتيدي مثل سركار خانم دكتر پريرخ كه تجربه فراواني در اين موضوع دارند به اين پرسشها بپردازد.

"وب شناسي" يا به بيان ديگر "علم وب" حوزه اي نوين و كاملا ميان رشته اي است كه اخيرا توسط يك تيم تحقيقاتي به سرپرستي تيم برنرز لي (پدر وب) و همكارانش در پروژه اي مشترك در دانشگاه ساوت همتون انگلستان و ام آي تي امريكا معرفي شده است. سايت جديدي تحت همين عنوان اطلاعات مفيدي در اين خصوص ارائه كرده و چشم انداز اين رشته را ترسيم مي كند. در تصوير پروانه اي شكل پيوست (در ادامه مطلب) رابطه وب شناسي با موضوعات گوناگوني مثل كامپيوتر،‌ هوش مصنوعي، ‌روانشناسي،‌ جامعه شناسي و ارتباطات نشان داده شده و مولفه هاي سازنده آن مانند "وب معنايي" نيز مشخص گرديده است. جالب اينجاست كه در اجزاء سازنده وب شناسي گرايش موضوعي مولفه ها بيش از آنكه مبتني بر جنبه هاي فني وب باشد به جنبه هاي اجتماعي و انساني آن متمايل است. در واقع سهم جنبه انساني وب شناسي به مراتب پررنگتر از سهم ماشيني آن است. مجريان اين پروژه معتقدند اكنون كه 15 سال از تولد وب مي گذرد زمان آن فرا رسيده كه اين پديده را با نگاهي تازه و از زوايايي نوين مورد بررسي جدي تري قرار دهيم. پديده اي كه همه شئون زندگي ما را تحت تاثير قرار داده اما وجود نامرئي آن را احساس نمي كنيم.  به نظرم نقش كتابداران در اين علم جديد مي تواند به نحو قابل توجهي سازنده  و تاثير گذار باشد. نظر شما چيست؟

یکی از زمینه های مورد علاقه اینجانب در کتابداری و اطلاع رسانی رویکرد آموزشی  این حرفه است. زمینه های فراوانی برای کار و پژوهش در این خصوص وجود دارد که خود حدیث مفصلی است. اما فقط به عنوان چند پیشنهاد عملی ساده برای کتابدارن به موارد ذیل اشاره می کنم. 1. برگزاری تورهای کتابخانه برای کاربران در مقاطع مختلف و آموزش مهارت های اطلاع یابی به آنان، 2. تهیه و انتشار دستنامه ها و بروشورهای آموزشی، 3.ایجاد وب سایت های تعاملی جهت گسترش مهارت های کتابخانه ای، 4.برگزاری دوره ها و کارگاه های آموزشی ویژه ی کاربران در سطوح مختلف، 5. تدوین وتهیه ی پوسترها و و راهنماهای ساده و نصب آن ها در کتابخانه ها، 6. تولید مواد دیداری - شنیداری جهت معرفی خدمات کتابخانه ها و توزیع آن ها میان کاربران، 7. برگزاری دوره های کتابخوانی , نقد کتاب و فعالیت های جانبی برای آشنایی کاربران با کتابخانه ، 8.افزایش تعامل میان کتابداران و متولیان امر آموزش ( آموزگاران و اساتید دانشگاه)، 9.گنجاندن دروس مرتبط با مهارت های سواد اطلاعاتی و تدریس این دروس توسط کتابداران در برنامه های درسی مدارس و دانشگاه ها، 10.  فراهم آوردن امکان تعامل بیشتر میان کاربران و کتابداران از طریق خدمات مرجع رودر رو و خدمات مرجع الکترو نیکی.

اخيرا در درس اصول كار مرجع به الگوي ارتباطي شانون و ويور اشاره كردم و به نظرم رسيد كه اين الگو مي تواند در پ‍ژوهشهاي كتابداري و اطلاع رساني به شكلهاي گوناگوني كاربرد داشته باشد. چند پرسش مقدماتی در اين زمينه وجود دارد كه مي تواند مورد توجه دانشجوياني قرار گيرد كه در جستجوي موضوع پايان نامه هستند. شايد پاسخ به اين پرسشها قبل از طرح موضوع پژوهشي با اين مضمون مفيد باشد: 1. به نظر شما و با توجه به  الگوی شانون و ویور, منابع اصلی اختلال در فرایند کار مرجع کدامند؟ 2. چه اقداماتی می توان با توجه به اين الگو برای بهبود فرایند مرجع اندیشید؟ 3. در یک مصاحبه ی مرجع معمولی  عناصر الگوی شانون و ویور را مشخص کنید، 4. عناصر موجود در این الگو  را در فرایند مرجع سنتی با مرجع الکترونیکی مقایسه کنید، 5. در یک تقسیم بندی کلی پیام هایی که بین مراجعه کنندگان و کتابداران در فرایند مرجع مبادله می شود را مشخص سازيد، 6. به نظر شما  اگر الگوی شانون و ویور محور یک پژوهش  در کتابداری باشد نوع و عناصر اين پژوهش چگونه خواهد بود،‌7. با مراجعه به پایان نامه های کتابداری و اطلاع رسانی میزان استفاده از الگوی شانون و ویور را در پژوهش های کتابداری  بطور تقریبی چگونه ارزيابي مي كنيد؟ ‌8. با توجه به اين الگو, بعنوان متخصص کتابداری  چه توصیه هاي عملی  به کتابداران خواهيد داشت؟ 9. به نظر شما اين الگو بجز در فرایند مرجع در چه زمینه هایی از کتابداری و اطلاع رسانی  می تواند مفید باشد؟ 10. سرانجام،‌ حرفه ی کتابداری و اطلاع رسانی چگونه می تواند در پیشرفت رشته ی ارتباطات مشارکت کند؟

 مجله سواد اطلاعاتی  (Journal of Information Literacy) به صورت الکترونیکی و با دسترسی آزاد منتشر می شود و اختصاصا به موضوع سواد اطلاعاتی می پردازد. نمونه های متعدد دیگری نیز در سایر مباحث مربوط به کتابدرای و اطلاع رسانی در دنیا وجود دارد مانند (Cataloging and Classification) که حوزه موضوعی خود را کاملا خاص و محدود کرده اند. اهمیت این نشریه ها رویکرد کاملا ویژه و تخصصی  آنهاست چرا که انحصارا به یک موضوع می پردازند و به همین دلیل مطالب آنها از انسجام و یکدستی قابل توجهی برخوردار است. این نشریه ها به تدریج به یک منبع علمی مهم در زمینه کار خود تبدیل می شوند. بنابراین در کنار مجله هایی که موضوعهای مختلف را در یک رشته پوشش می دهند می توان مجله های دیگری نیز ایجاد کرد که اختصاصا به یک موضوع محدود شوند. مثلا ما می توانیم در ایران به فکر ایجاد مجله ای در خصوص یکی از مباحث اصلی کتابداری و اطلاع رسانی باشیم. مثلا نشریه ای که فقط سازماندهی اطلاعات و مباحث مربوط به آن را در بر گیرد.  البته انتشار ویژه نامه ها توسط مجله های موجود  تا حدی این هدف را محقق می سازد اما اگر تصور می کنیم که میزان تولیدات علمی در یک حوزه خاص به حدی است که می تواند محتوی یک مجله مستقل را تامین کند شاید فکر ایجاد آن قابل بررسی باشد، نظر شما چیست؟

اگر مجله های کتابداری و اطلاع رسانی بتوانند از چکیده ساختاریافته استفاده کنند، شاید کیفیت چکیده مقاله ها در این حوزه بهتر شود. به نظرم اگر این چکیده ها حاوی هدف از مقاله، روش تحقیق، رویکرد، یافته ها، محدوده و محدویتها، نتیجه گیری و کاربرد یافته ها باشد می توانند تصویر روشنتری از محتوای مقالات ارائه دهند. مقاله آقای حیدر مختاری تحت عنوان " چکيده ساختاري و نقش آن در فشرده سازي اطلاعات علوم پزشکي و بهداشتي" نیز که در فصلنامه کتاب، دوره 16، شماره 4. ص. 79-73 چاپ شده توضیحات مناسبی در این خصوص دارد.

در یک نگاه اجمالی به نظرم کتابداری و اطلاع رسانی ایران طی سالهای اخیر از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است. نمی دانم چقدر با من موافق هستید اما می توان شواهد فراوانی برای پویایی و شکوفایی این رشته در کشور ذکر کرد. بدیهی است که همواره جای بهبود و پیشرفت بیشتر وجود دارد و ممکن است شما کاستیهای متعددی را نیز در این خصوص نام ببرید. اما اگر بخواهیم فعلا نیمه پر لیوان را ببینیم دلایل متعددی برای پیشرفت کتابداری ایران می توان برشمرد. مثلا، همایش سازماندهی اطلاعات در اسفند 1385 اولین همایشی بود که پس از چند سال دوری از کتابداری ایران در آن شرکت می کردم. در آنجا متوجه بهبود محسوسی در سطح علمی آثار ارائه شده نسبت به گذشته شدم. علاوه بر آن ...

در ادامه مطلبی که اخیرا در خصوص سهم کمرنگ و گاهی جای خالی تحلیل و تفسیر در بعضی از پایان نامه های کارشناسی ارشد نوشته بودم مایلم چند مورد را به عنوان تکمیل آن بحث ذکر کنم. هرچند برای رسیدن به یک نتیجه مطلوب باید این بحثها ادامه یابد تا همه ما به کارهایمان نگاهی نقادانه داشته باشیم.

از همه همکاران و اساتید گرانقدری که در این مورد نظرات ارزشمند خود را به گروه بحث ارسال کردند یا در این وبلاگ نوشتند یا شفاهی به این جانب فرمودند تشکر می کنم. این واکنش نشان دهنده اهمیتی است که اساتید کتابداری و دانشجویان تحصیلات تکمیلی برای امر پژوهش قائل هستند. نکته دیگر این است که با بیان این موضوع به هیچ وجه قصد یافتن مقصری در این مورد را نداشته و ندارم. منظور از این بحث توجه بیشتر به هدف نهایی هر پژوهش بود تا در فرایند تحقیق از سطح توصیف فراتر رفته و افق شناخت خود را گسترده تر و عمیقتر سازیم. تا اینجا هرچه گفته شد همه در بیان مسئله بود و اکنون باید در جستجوی راهکاری برای این مشکل باشیم. به نظرم اولین قدم برای بهبود وضع موجود بازنگری اساسی در درس روش تحقیق و چگونگی ارزیابی دانشجویان در این درس است.

آقای دکتر قاسمی به درستی به این موضوع اشاره کرده بودند و کاملا با ایشان موافق هستم. به نظر می رسد سرفصلها و منابع مورد استفاده در این درس نیاز به بررسی مجدد دارد. گرچه منابع فارسی در خصوص روش تحقیق در کتابداری انگشت شمارند اما منابع فراوانی در مورد روشهای پژوهش در علوم اجتماعی، روانشناسی، مدیریت و علوم تربیتی وجود دارد که همه می توانند برای ما مفید باشند. به نظرم هیچ دلیلی وجود ندارد که برای تدریس روش تحقیق خود را به منابع کتابداری محدود کنیم. بهترین ویژگی حرفه ما میان رشته ای بودن آن است که باعث می شود بتوانیم از حوزه های مرتبط استفاده کنیم. مثلا، اینجانب در دوره دکترا یافته های استقرایی تحقیقم را با استفاده از مبانی نظری رشته روانشناسی و علوم رفتاری به شکلی قیاسی مورد بررسی مجدد قرار دادم ...

چند روز پیش داور یک پایان نامه کارشناسی ارشد بودم. طی چند ماه گذشته این دومین تحقیقی بود که برای داوری می خواندم. جلسه دفاع به خوبی و خوشی برگزار گردید و دانشجو با نمره عالی موفق به دفاع از کار خود شد. این پایان نامه از نظر روش شناسی درست مثل همه پایان نامه های دیگری بود که با آنها آشنا هستیم.  در اینجا فقط می خواهم نظر شما را به رویکرد غالب در روش شناسی این پژوهشها جلب کنم. آنچه در این پایان نامه ها می بینیم شامل  موادری است مثل تدوین فرضیه ها، نمونه گیری تصادفی، محاسبه میانگین، انحراف معیار، و در نهایت استفاده از یکی از آزمونهای آمار استنباطی و ختم کار با رد یا پذیرش فرضیه ها. همه چیز از قبل پیش بینی شده و رد یا پذیرش فرضیه ها نیز هیچ فرقی در کل قضیه نمی کند. همه چیز سر جای خود است و فقط جای معنا خالی است. منظورم از معنا این است که در نهایت پژوهشگر قادر به ارائه تفسیری روشن از این اعداد و ارقام نمی باشد و تلاشی هم در این خصوص نمی کند چرا که کسی از او نمی پرسد. همه چیز را اعداد محاسبه شده و نرم افزار SPSS نشان می دهد و محقق به عنوان کسی که تحقیق را انجام داده و از ابتدا تا انتها با این فرایند سر وکار مستقیم داشته نقشی بیش از ارائه دهنده آمار ایفا نمی کند. به بیان دیگر، هر فرد دیگری که این اعداد را در اختیار داشته باشد به همین اندازه قادر است در زمینه مورد تحقیق اظهار نظر کند. نکته جالب توجه این است که ...

به نظرم معیار مناسب برای سنجش اهمیت و جایگاه مطالعه به میزان مراجعه و چگونگی استفاده افراد یک جامعه از منابع اطلاعاتی بستگی دارد. مراجعه افراد به منابع در پاسخ به نیازهای اطلاعاتی آنان صورت می گیرد، نیازهایی که به گستردگی و تنوع  همان منابع اطلاعاتی است. اما تنوع نیازها، گستردگی منابع و میزان استفاده ازمنابع بحث دیگری است که در این مختصر مجال پرداختن به آن نیست. مهم این است که هرگاه فرهنگ مراجعه به و استفاده از منابع اطلاعاتی در زندگی روزمره افراد نهادینه شده باشد آن جامعه را می توان برخوردار از فرهنگ مطالعه و به بیان بهتر برخوردار از سواد اطلاعاتی برشمرد. به خاطر دارم سالهایی که در انگلستان تحصیل می کردم شاهد جایگاه سواد اطلاعاتی در زندگی روزمره افراد بودم. در آنجا مراجعه به کتابخانه و اینترنت برای تصمیم گیریهای معمولی زندگی امری کاملا عادی بود و به قشر خاصی مثل دانشجویان و دانشگاهیان هم محدود نمی شد. از جمله این تصمیم گیریهای معمولی می توانم به موراد متعددی اشاره کنم. مثل خرید یک وسیله برقی و مقایسه قیمت، ویژگیها و تولید کنندگان آن، رفتن به یک سفر کوتاه و کسب آگاهی از وضع هوا و مرور نقشه ها، عزیمت به یک سفر دور و کسب آگاهی از ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی آدمهایی که در مقصد زندگی می کنند، مصرف یک دارو و مطالعه منابع معتبر دارویی برای آگاهی از خواص و عوارض جانبی آن، و سرانجام مطالعه برای پر کردن اوقات فراغت یا پاسخگویی به یک کنجکاوی ساده. نکته مهم اینجاست که هرگاه پرسشی در ذهن آنان شکل می گرفت – بدون توجه به اهمیت آن – مراجعه به منابع اطلاعاتی در شکلهای مختلف اولین راهکار پاسخگویی به آن پرسش بود. منابع مکتوب در کتابخانه و منابع برخط در محیط وب از درجه اهمیتی یکسان برخوردار بودند. البته احتیاط  بیشتری در مورد صحت و سقم منابع برخط به خرج می دانند و به منابع چاپی و بویژه منابع موجود در کتابخانه اطمینان بیشتری داشتند. این برداشت از فرهنگ مطالعه و تلقی موجود از مطالعه که به کتاب خواندن محدود می شود کاملا متفاوت است. در پایان این بحث لازم است دوباره به این نکته اشاره کنم که برخورداری افراد از مهارتهای سواد اطلاعاتی می تواند معیار مناسبی برای سنجش اهمیت اطلاعات و الگوی دسترسی و مصرف اطلاعات در یک جامعه محسوب شود. خوشبختانه مدلهای موجود سواد اطلاعاتی مثل مدل اسکانل و ACRL چگونگی سنجش میزان سواد اطلاعاتی افراد را نیز آسان ساخته اند.

بارها شنیده ایم که میزان مطالعه در کشور ما در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر کمتر است و آمارهای متعددی نیز در این خصوص ارائه می شود. در اینجا قصد پرداختن به درستی یا نادرستی این آمارها و دلایل تفاوتهای موجود را ندارم. بحثی که مایلم با شما مطرح کنم معنی و مفهوم مطالعه است که چندان مورد توجه قرار نمی گیرد. گاهی مطالعه با کتاب خوانی مترادف تلقی می شود. در هفته کتاب هم در مصاحبه های ویژه آن هفته از افراد مختلف می پرسیم آخرین کتابی که خوانده اند چه بوده است و چقدر از درآمد خود را به خرید کتاب اختصاص می دهند. گویی مطالعه یعنی فقط خواندن کتاب و آن هم خواندن آن از ابتدا تا انتها. بدیهی است این تلقی از مطالعه فقط کتابهای داستان و رمان را در بر می گیرد. حتی قرار نیست کتابهای علمی را نیز از ابتدا تا انتها خواند. از طرفی دیگر نیز آماری که در خصوص میزان مطالعه کشورها ارائه می شود بر اساس تعداد ساعات و دقایقی است که افراد هر جامعه به طور متوسط در سال یا در روز به مطالعه اختصاص می دهند. اما تعداد دقایقی که صرف مطالعه مواد نوشتاری می شود را نمی توان معیار دقیقی برای نشان دادن فرهنگ مطالعه افراد تلقی کرد. به نظرم معیارهای بهتری برای این مفهوم می توان تعریف کرد. مثلا میزان اهمیتی که افراد یک جامعه برای مراجعه به منابع اطلاعاتی از جمله کتاب برای امور زندگی خود قائل هستند و در تصمیم گیریهای خود عملا از آنها استفاده می کنند. از سویی دیگر اکنون مطالعه مفهومی فراتر از خواندن کتاب و مجله را در بر می گیرد. مثلا اکنون که شما این نوشته را می خوانید در حال مطالعه هستید اما مطالعه در محیط برخط (برخط ترجمه ای از آن لاین است که به نظرم ترجمه رسایی است). بنابراین شاید بتوان این موضوع را به شکل تازه ای مطرح کرد و شاید بتوان گفت که مولفه های سواد اطلاعاتی می تواند معیارهای دقیقتری از فرهنگ مطالعه در اختیار ما قرار دهد.  به نظرم زمان آن رسیده که جامعه کتابداری و اطلاع رسانی تعریف روشنی از مطالعه ارائه کند و نگاهی تازه از این مسئله در اختیار جامعه قرار دهد. ادامه دارد ...

یکی از کارهای مهمی که قرار است هر انجمن علمی انجام دهد حمایت از پژوهش و پژوهشگری در حوزه ای است که به آن تعلق دارد. انجمن علوم کتابداری و اطلاع رسانی هم از این قاعده مستثنی نیست و تلاش می کند جایگاه پژوهشی خود را بیش از پیش تثبیت و تقویت کند. از آنجا که اکنون افتخار همکاری با این کمیته را دارم به نظرم رسید لازم است کمی درباره آنچه در این کمیته می گذرد و آنچه که در پیش رو داریم مطالبی به اختصار عرض کنم و از همه اعضاء جامعه کتابداری و اطلاع رسانی ایران بخواهم به هر شکل که برایشان میسر است انجمن را دررسیدن به اهداف پژوهشی خود یاری کنند.

من معتقدم که انجمن بیش از آنکه باید در صدد انجام پژوهش باشد باید تلاش کند رویکرد پژوهش مدار را در همه زمینه های کتابداری و اطلاع رسانی گسترش دهد. آموزش ما  در همه سطوح این رشته وقتی موفق است که  پژوهش مدار باشد. خدماتی که در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی ارائه می دهیم باید مبتنی بر پژوهش باشد تا از پویایی لازم برخوردار بوده و گسترش یابد و خلاصه هر آنچه که در این رشته انجام می دهیم وقتی پویا و مستمر خواهد بود که رنگ و بوی پژوهشی داشته باشد.

خوشبختانه زمینه برای پژوهش در این رشته فراوان است و هنوز ما در اول راه هستیم. کاربرانی که به کتابخانه ما مراجعه می کنند، آنهایی که مراجعه نمی کنند و کاربر بالقوه هستند، دانشجویانی که به این رشته وارد می شوند، دانشجویانی که از این رشته فارغ التحصیل می شوند، خدمت مرجعی که ارائه می دهیم، وب سایتی که برای کتابخانه خودمان درست می کنیم، وبلاگی که من اکنون در آن می نویسم، گروه بحث الکترونیکی که اکنون وارد دهمین سال حیات خود می شود، انجمنی که الان عضو آن هستیم، کاربرانی که در کتابخانه آموزش می دهیم، اعضاء هیات علمی سایر رشته ها که به کتابخانه ما مراجعه می کنند و آنهایی که مراجعه نمی کنند، روشهایی که افراد برای پاسخ به نیازهای اطلاعاتی خود برمی گزینند  و دهها موضوع دیگر که ما هنوز در مورد آنها به شناخت جامع و روشنی نرسیده ایم از جمله زمینه های پژوهش در این رشته هستند. البته باید به این فهرست طولانی زمینه های کار فنی کتابداری و اطلاع رسانی و حوزه های جدید را نیز افزود.