"آرشیو" و "ادبیات و خدمات کودکان و نوجوانان" زمینه های مهجور در آموزش کتابداری و اطلاع رسانی کشور

اکنون چهار دهه از شروع آموزش کتابداری و اطلاع رسانی به شکل رسمی و در سطح دانشگاهی در ایران می گذرد. در طول این چهار دهه خوشبختانه این رشته٬ به ویژه در سالهای اخیر٬ از رشد روزافزونی برخوردار بوده است. مقایسه تعداد مراکز آموزش کتابداری و اطلاع رسانی امروز در کشور با سه و حتی دو دهه و یک دهه پیش٬ و نیز٬ مقایسه برنامه ها و سرفصل های آموزشی این حوزه خود شاهد این مدّعا است. اما در این میان دو مقوله وجود دارند که یا کمتر به آن ها توجه شده است٬ و یا حتی اصلاْ مورد توجه قرار نگرفته اند. این دو مقوله یکی «آرشیو» است و دیگری «ادبیات و خدمات کودکان و نوجوانان». البته می دانیم که هردو این مقوله ها از مواردی هستند که گاه انتساب آن ها به حوزه کتابداری و اطلاع رسانی مورد تردید قرار می گیرد و مورد سئوال است. اما در هرحال٬ نگاهی به شرایط موجود بیانگر این واقعیت است که هردو مقوله٬ به ویژه ادبیات و خدمات کودکان و نوجوانان٬ علیرغم اینکه در حوزه عمل فعال هستند٬ اما به لحاظ نظری و از بعد آموزشی بسیار مورد غفلت قرار گرفته اند. هیچیک از این دو مقوله در آموزش برنامه ای دانشگاهی جایگاه محکمی ندارند و معمولا بجز یک درس دو واحدی٬ سهمی در این برنامه ها ندارند. این درحالی است که نه تنها این دو مقوله و مراکز مرتبط با آنها روز بروز به لحاظ عملی در کشور فعالتر می شوند٬ بلکه نیاز به نیروی انسانی آموزش دیده و متخصص در این مقوله ها روز به روز بیشتر می شود.

نگاهی به تشکیلات و برنامه های آموزشی دانشکده هایی که در سطح دنیا در حوزه کتابداری فعّال هستند نشان می دهد که در بعضی از دانشگاه ها٬ به ویژه در کشورهای غربی٬  سالها است که رشته هایی در ارتباط با آرشیو و ادبیات و خدمات کودکان و نوجوانان طراحی شده و در دانشکده های کتابداری تدریس می شود. این یکی از خلاء هایی است که در حال حاضر در کشورمان مشاهده می شود و جا دارد که برنامه ریزان آموزشی و نیز گروه های کتابداری و اطلاع رسانی کشور برای رفع آن وارد میدان شوند. بر اساس همین نیاز٬ خوشبختانه گروه کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه شهید چمران اهواز اخیراْ راه اندازی گرایشهایی در این دو مقوله را در سطح کارشناسی ارشد در دستور کار خود قرار داده است و اقداماتی رسمی در این زمینه را شروع کرده است که امیدوار است با حمایت و پشتیبانی مسئولین محترم و با همت همکاران و ذینفعان به سرانجامی رضایتبخش منتهی شود.

عبدالحسین فرج پهلو

ضرورت پرداختن به مدیریت و برنامه ریزی در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی

به نام خدا

بسیار خوشحالم که موجباتی فراهم شده است که از این طریق با عزیزانی که در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی در کشور فعال هستند ارتباطی برقرار شود. برای شروع مایلم به این موضوع اشاره کنم که امروزه شاهد هستیم که در بسیاری از تحقیقات و مقالاتی که در این حوزه در کشور منتشر می شوند٬ توجهات به سمت جنبه های فنّی و فنّاورانهء کتابداری و اطلاع رسانی و مظاهری است که وب و اینترنت و امکانات موجود در آنها در عصر نوین فراهم کرده اند. می توان حدس زد که اگر آماری از مطالب منتشر شده در مجلات ایرانی حوزه کتابداری و اطلاع رسانی در سالهای اخیر تهیه شود٬ به احتمال زیاد حجم مطالبی را که به آنها اشاره شد کمتر از ۶۵ الی ۷۰ درصد نشان نخواهد داد. این در حالی است که بنظر می آید در بسیاری از زمینه های اساسی این حوزه که در آنها هم به نظریه و هم به آمار و ارقام نیاز هست٬ کمتر کسی وارد شده است. یکی از این حوزه ها «مدیریت کتابخانه ها» است. از نظر این نگارنده پرداختن به مقوله مدیریت به معنای عام آن در کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی و نیز توجه به ابعاد مختلف آن به ویژه «برنامه ریزی» در زمان حاضر یکی از ضروریات است. از یک سو مدتها است که شاهد هستیم و می شنویم که هم در محافل رسمی و هم در محافق غیر رسمی همواره یکی از گله مندی های کتابداران نبود مدیریت مطلوب در کتابخانه ها است. این گله مندی ها از فقدان مدیران کتابدار در راس کتابخانه ها را در برمی گیرد٬ تا بعضاْ عملکرد نادرست حتی مدیران کتابدار را. از سوی دیگر٬ در شرایط حاضر که شاهد هستیم در مناسبتهای مختلف "توسعه و تکیه بر اطلاعات و تحقیق در تصمیم گیری ها" از موضوع هایی هستند که بسیار شنیده می شوند و مورد تاکید قرار می گیرند ــ و عقیده مسئولین محترم مملکتی نیز همین است. و اما واضح است که نمی توان از توسعه و پیشرفت سخن گفت ولی «برنامه ریزی» را که مبتنی بر اطلاعات و تحقیق است و گام اول هر توسعه ای است٬ نادیده گرفت. نا گفته پیدا است که این امر در مورد کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی نیز صادق است. در حالیکه٬ بررسیهای اولیه نشان داده است که حتی در  دانشگاه ها نیز که از مراکز طراز اول علمی کشور هستند و انتظار می رود که فعالیت هایشان مبتنی بر برنامه و اطلاعات و تحقیق باشد٬ حداقل در کتابخانه ها٬ اثری از برنامه و برنامه ریزی فعّالانه و رسمی مشاهده نمی شود.

جای آن دارد که اعضای محترم این جامعه فرهیخته با نگاهی اصولی به توسعه این رشته و مراکز مرتبط با آن٬ اعم از اینکه در کسوت استادی باشند یا در لباس دانشجویی٬ پرداختن به این مقوله های مهم را در دستور کارهای آموزشی و تحقیقاتی خود قرار دهند تا در آینده نزدیک شاهد حل معضلات مدیریتی کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی و نیز غنی تر کردن نظریه های مربوط به مدیریت در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی کشور باشیم. گسترش بحثهایی در این رابطه چه از طریق این وبلاگ و چه از طریق گروه بحث «کتابداری و اطلاع رسانی (ال آی اس)» و یا طرح در همایش های ماهانه انجمن های کتابداری و اطلاع رسانی و همایش های مختلف کشوری و منطقه ای قطعاْ می تواند در رشد و توسعه این مقوله مفید باشد.

عبدالحسین فرج پهلو